|
 |
|
Brzozowa,
Bugaj,
Celna,
Dawna,
Długa
(strona południowa),
Dziekania,
Jezuicka,
Kanonia,
Kamienne Schodki,
Krzywe Koło,
Miodowa
(strona wschodnia),
Mostowa
(pierzeja południowa),
Nowomiejska,
Piekarska,
Piwna,
Podwale,
Rycerska,
Rynek
Starego Miasta,
Senatorska
(1,3),
Szeroki Dunaj,
Świętojańska,
Wąski
Dunaj,
Plac Zamkowy,
Zapiecek. |
|
Nowomiejska przed II wojną światową |
Ulica Nowomiejska
nazywana kolejno: Platea Novae Civitatis,
platea ad Novam Portam, ulica ku
Nowomiejskiej Bramie, ulica ku Nowemu Miastu. Od
połowy XVII wieku - Nowomiejska. Powstała przy
lokacji miasta jako część głównego szlaku
komunikacyjnego miasta (Świętojańska - Rynek -
Nowomiejska), biegnąca z północno-zachodniego
naroża Rynku do Bramy Nowomiejskiej, i za nią do
zbiegu ulic Długiej, Freta i Mostowej, gdzie
powstał plac przedbramny.
W pobliżu Bramy Miejskiej mieściła się łaźnia,
na której zbudowanie uzyskali mieszczanie w 1376
roku specjalny przywilej od księcia. W
przywileju tym książę zastrzegł sobie prawo
bezpłatnego korzystania, jeden raz w tygodniu,
wraz z małżonką i dworem. W 1469 r. wójt
warszawski Jan Wilk ceduje prawa do łaźni na
mieszczan zastrzegając by jeden dzień w tygodniu
przeznaczać na kąpiel biedaków miejskich. Także
duchowieństwo miało prawo raz na dwa tygodnie
kąpać się oraz golić brody i tonsury bez żadnych
opłat.
Na narożniku Nowomiejskiej i Mostowej w XVIII
wieku mieściła się kordegarda, odwach oraz
areszt straży marszałkowskiej. Po drugiej stronie znajdował się szpital św. Ducha,
rozbudował się również klasztor Paulinów. W w wieku XVI przy
ul. Nowomiejskiej w obrębie murów na 16
działkach stało 12 domów murowanych, z których 8
po stronie zachodniej, nieparzystej (numery 3-7,
hip. 178-171 ), stanowiły ciąg na długich
działkach, ciągnących się w stronę Szerokiego
Dunaju, po stronie parzystej 4 domy (numery
4-10, hip. 156, 51, 157-8); najstarsze z 1. ćw.
w. XVI. |
|
W ciągu w. XVII i 1. połowy wieku XVIII
(przed 1743) zabudowany został także obszar
przyległy do murów obronnych, z międzymurzem
Bramą Nowomiejską i jej przedbramiem (Barbakan).
Z domów tych kamienicę nr 21, hip. 168 (na
terenie dzisiejszej ul. Podwale) rozebrano w
1819, kamienicę nr 19, hip. 170 w 1937-8 (przy
pracach konserwatorskich nad murami), a po
zniszczeniach 1944 domy nr 16, hip. 161, 18/20,
hip. 162/3, 22, hip. 164 i 24, hip. 165 (w
związku z rekonstrukcją Barbakanu).
W XVIII wieku Nowomiejska należała do ulic
zamieszkałych przez najzamożniejszych: kupców,
dygnitarzy, patronów sądowych. W Bramie
Nowomiejskiej prowadzona była księgarnia Macieja
Szczepańskiego, zaś w kamienicy Pod Złotym Orłem
(Nowomiejska 12) jedna z pierwszych w Warszawie
kawiarni Francuza P. Duvala. W okresie nieco
późniejszym uliczka znana z szynków, traktierni
i kawiarni.
Pozostałe kamienice zburzone prawie całkowicie w
1944, odbudowane 1949-54. Podwórza strony
parzystej, po ostatniej wojnie powiększone i
połączone, tworzą wspólne wnętrza z podwórzami
Strony Dekerta Rynku i nieparzystej strony od
ul. Krzywe Koło, zagospodarowane jako lapidarium
Muzeum Historycznego m. st. Warszawy. |
|
W Tygodniku
Ilustrowanym z grudnia 1869 roku Franciszek
Sobieszczański tak opisuje ulicę Nowomiejską:
(pisownia oryginalna)
Ulica Nowomiejska,
zwana także Gołębią w Warszawie
Jest to jedna z bardzo dawnych ulic naszego
miasta, tak dawnych jak sama Warszawa, której
początek sięga zamierzchłych czasów. Lud zowie
ją dotąd uporczywie Gołębią, choć od wieków, to
jest od powstania Nowego miasta, ma sobie stale
nadane nazwisko Nowomiejskiej, bo od Starego do
Nowego miasta prowadziła. Siła jednak
przywyknienia tak jest wielką, że oba miana
dotąd się zachowały.
Według podania, istniejący tu kiedyś targ na
gołębie, czy może znajdujące się dokoła
gołębniki dały powód do poprzedniego nazwiska;
ale w gruncie rzecz to niewielkiego znaczenia.
Ważniejsze są wspomnienia do tej ulicy
przywiązane, i o tych wiele byłoby do
powiedzenia; napomkniemy jednak tylko o
niektórych.
Przy ulicy tej stanął pierwszy zakład
dobroczynny w Warszawie, starożytny szpital Ś-go
Ducha, istniejący już w roku 1388, który mieścił
się przed tem w domu pod N. 19 (167). Tu także
był pierwszy, równie zbawienny dla zdrowia
ludzkiego zakład, łaźnia parowa, zbudowana w
roku 1376, która stała tam, gdzie dziś jest
posiadłość numerami 4 (166) oznaczona.
W dziejach przemysłu znakomite miasto handlowe
Gdańsk od wieków miało tu swoje składy towarowe
w domu pod Nr 18 (163), dotąd gdańską piwnicą
zwanym.
Dla historyi dom pod Nr 1 (179) tem jest
pamiętny, że mieszkał w nim i r. 1790 umarł Jan
Dekert, ówczesny prezydent, zasłużony obrońca
sprawy miast, o którym mówiono za życia i po
śmierci, że Warszawa nie miała nigdy przedtem,
ani tak zasłużonego, ani tak cnotliwego męża.
Nakoniec pod względem archeologicznym na tej
ulicy przechowują się jeszcze szczątki dawnych
murów, jakiemi Warszawa była niegdyś otoczona.
Szczątki te mianowicie widoczne są w tyłach
domów pod numerami 4 (166) i 18 (163), gdzie
przedstawiają całą formę i stan tych zabytków
odległej przeszłości. Są one tem ciekawsze, że
obronną część miasta, w tych stronach wzmocnioną
podwójnemi murami, basztami, wieżami, rowami i
wałami, związywały dwie bramy, zwane
Nowomiejskie, które były w tem miejscu, gdzie
dziś jest plac targowy (1869); trzecia zaś brama
zamykała osobne ufortyfikowanie kościoła i
szpitala Ś-go Ducha.
F. M. Sobieszczański.
|
|
|
|
|
