Żelazna - historia ulicy

dzielnica	osiedle
Biała, Chłodna, Chmielna (nr 98-134), Ciepła, Dobrzańskiego, Elektoralna (nr 24-28), Grzybowska, Al.Jana Pawła II, Al.Jerozolimskie, Kotlarska, Krochmalna, Łucka, Miedziana, Ogrodowa, Pańska, Pereca, Platynowa, Prosta, Sienna, Al."Solidarności", Srebrna, Śliska, Towarowa, Twarda, Waliców, Wronia, Złota, Żelazna.

historia ulicy

Ulica idąca od Al. Jerozolimskich do Muranowa, do Nowolipek. Przedłużeniem Ż. ku południowi poza Aleje jest ul. Lindleya. Ż. tworzyła się stopniowo: najstarszym odcinkiem była droga łącząca jurydykę Leszno z połowy XVII w. z jeszcze starszym Nowolipiem. Z ok. 1725 pochodzi następny odcinek między Lesznem i Chłodną. Droga biegła wtedy wśród pól, a od połowy XVIII w. - wśród ogrodów; przy Lesznie (ob. Al. Świerczewskiego) - rozdzielała się na parę dróg. W 1766 Ż. została uregulowana przez Komisję Brukową wg planów geometry Macieja Deutscha. W pobliżu Leszna stało przy niej kilka domów. Ok. 1770 została przedłużona na południe do zbiegu Twardej i Złotej i dalej zabudowywana. W 1770 nadano jej urzędową nazwę Ż. pochodzącą od karczmy „Żelaznej" usytuowanej przy starym trakcie ul. Twardej (ob. ul. Krajowej Rady Narodowej). W 1784 Ż. osiągnęła następujący stan: pałacyk, 2 kamienice, 6 domów murowanych, 16 domów drewnianych, 4 dworki, a z zabudowy przemysłowej : 3 browary, 2 młyny, mielcuch (słodownia), wreszcie wspomniana karczma „Żelazna". Luźna zabudowa ciągnęła się na całej długości, za budynkami był pas ogrodów. W 1778 przy rogu Leszna i Ż. stanęły obszerne stajnie miejskie zajęte przez kompanię Gwardii Konnej Koronnej. Na początku XIX w. liczba browarów wzrosła do 5. Ok. 1810 Wojciech Bogusławski, aktor, dramatopisarz i dyrektor teatru, przebudował przy zbiegu Żytniej i Ż. (ob. nr 97) pałacyk piętrowy i założył piękny ogród.
W czasach Królestwa Kongresowego przybyło przy Ż. kilka domów murowanych i kamienic zwłaszcza między Ceglaną (ob. ul. Pereca) i Lesznem. W 1836 Ż. została przedłużona do Złotej do Nowej Drogi Jerozolimskiej, a w 1838 wybrukowano ją między Grzybowską i Ceglaną. W 1845 ulicę przeciął tor kolei Warszawsko-Wiedeńskiej; w tym czasie przy Ż. zaczęto budować zakłady przemysłowe, przeważnie garbarnie, wytwórnie cerat itp. Następna faza zabudowy Ż. domami mieszkalnymi przypada na l. 1859-1863, m. in. dom przy rogu Chłodnej (późn. nr 23, arch. H. Marconi). Kamienice z końca XIX w. nie miały wartości estetycznych i dopiero ok. 1910 wybudowano kilka kamienic o ciekawszej architekturze, m. in. nr 95 pomiędzy Lesznem i Żytnią. W tym czasie przy zbiegu Ż. i Nowolipia (pod nr 90) wystawiono nowoczesny szpital położniczy (arch. H. Gay). Od końca XIX w. Ż. była ruchliwą ulicą handlową. Ok. 1909 przez Ż., od Leszna do Złotej, przeprowadzono linię tramwaju elektrycznego. W 20-leciu międzywojennym wybudowano kilka nowoczesnych domów mieszkalnych, m. in. przy narożach Chłodnej i Leszna. Ok. 1926 nad torami kolejowymi położono wiadukt łączący Ż. z Al. Jerozolimskimi.
W 1941 część Ż. znalazła się na terenie tzw. małego getta, zredukowanego następnie do niewielkiego skrawka terenu fabryki Toebbensa między ulicami Ż., Nowolipie, Leszno i Karmelicką. W l. 1943/1944 zabudowa Ż. została prawie całkowicie zniszczona; szczególnie ucierpiały budynki między Sienną i Ceglaną (ob. ul. Pereca). W 1943 na terenie domu pod nr 103 hitlerowcy wymordowali dużą grupę Żydów (tablica pamiątkowa); w czasie powstania 1944 na terenie domu pod nr 87/89 - rozstrzelali ok. 190 osób (tablica pamiątkowa). Niektóre z wypalonych domów zostały wyremontowane po 1946, w innych odremontowane tylko partery na sklepy lub na uprzątniętych częściowo od gruzów miejscach wzniesiono parterowe pawilony. Pomiędzy Ż. a Pereca usytuowano Mennicę Państwową. Nowe domy mieszkalne nie są jeszcze liczne. Po 1960 stanęły tu m. in. domy osiedla „Żelazna" i 11-kondygnacyjne osiedle „Miedziana". Przy zbiegu z Chłodną ukończono w 1969 budynek Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej.
(Eugeniusz Szwankowski - "Ulice i Place Warszawy" - 1970)

1867 rok - pożar warsztatów kolejowych na Żelaznej