Reklama, informacja.
Warszawska strona, o warszawskich  ulicach, zabytkach, firmach, sklepach, restauracjach, galeriach i warszawskich ciekawostkach.

abc.warszawa@gmail.com      abc@warszawska.info

Firma

Reklama - Cennik

Spis ulic

  dzielnica

osiedle

Biała, Chłodna, Chmielna (nr 98-134), Ciepła, Dobrzańskiego, Elektoralna (nr 24-28), Grzybowska, Al.Jana Pawła II, Al.Jerozolimskie, Kotlarska, Krochmalna, Łucka, Miedziana, Ogrodowa, Pańska, Pereca, Platynowa, Prosta, Sienna, Al."Solidarności", Srebrna, Śliska, Towarowa, Twarda, Waliców, Wronia, Złota, Żelazna.

Ulica Chłodna stanowi część arterii łączącej Zamek, siedzibę królewską, z polem elekcyjnym na Kole, utworzonej z ulic: Senatorskiej, Elektoralnej, Chłodnej i Wolskiej.
Początek bierze opodal dawnych koszar Mirowskich, na dawnym placu „Pode Lwem", utworzonym u jej zbiegu z Elektoralną, nazwanym tak od istniejącej tu niegdyś kamienicy piętrowej z półpięterkiem, zakończonej wieżyczką z dwoma dzwonami zegarowymi. Na elewacji domu umieszczona była tarcza zegarowa. Dom ten należał do pewnego bankiera pochodzenia holenderskiego, który na elewacji umieścił herb Stanów Holenderskich, to jest lwa złotego w polu błękitnym. Nazwę placu przypisywano również herbowi Łada rodziny Walickich, właścicieli jurydyki, po których pozostało wspomnienie w postaci nazwy ulicy Waliców, łączącej Chłodną z Twardą.
Na placu „Pode Lwem" w latach 1841—1849 stanął wybudowany przez Henryka Marconiego kościół pod wezwaniem Św. Karola Boromeusza, wzorowany na rzymskim kościele Santa Maria Maggiore. Kościół ten powstał z zapisu Klementyny z Sanguszków Małachowskiej. Kościół o dwóch wieżach po obu stronach posiada wnęki, w których umieszczono posągi świętych i błogosławionych polskich. Stąd powstało powiedzenie, że jest to najmniejszy (co nie jest zgodne z rzeczywistością) kościół w Warszawie, gdyż święci nie mogąc pomieścić się wewnątrz świątyni wyszli na zewnątrz. U stóp schodów świątyni stoją cztery wielkie posągi świętych: Ambrożego, Augustyna, Grzegorza i Hieronima, dłuta Ludwika Kaufmana i Pawła Malińskiego. Na skwerku przed kościołem stoi figura Najświętszej Marii Panny, dłuta Andrzeja Pruszyńskiego.
Prawa strona ulicy bierze początek od rogu ulicy Białej łączącej ją z Ogrodową, nieparzysta zaś — od rogu ulicy Ciepłej.
Idąc Chłodną ku dawnej rogatce Wolskiej, której stylowe budyneczki, uwiecznione w Albumie widoków Warszawy Leonarda Schmidtnera, zniesione zostały w roku 1942 przez okupantów. Istniała tu przed przebudową domu fabryka Karola Filipa Malcza wyrabiająca srebrne i platerowane sztućce, tace, lichtarze i tym podobne wyroby, które wyrobiły sobie opinię jednych z najlepszych. Założona około roku 1845, połączyła się w roku 1863 z podobną fabryką Norblina i następnie przeniosła się na ulicę Żelazną. Opodal empirowy dom jednopiętrowy nr 9. Sąsiedni dom nr 11, przy zbiegu Walicowa, wzniesiony według projektu Antoniego Corazziego, został niebawem po poprzedniej wojnie uzupełniony dobudową narożnika od strony Walicowa.
Pomiędzy Walicowem i Żelazną pod nrem 19 mijamy ciekawy pod względem architektonicznym domek o wysokim parterze i niskim pierwszym piętrze z attyką, dwuskrzydłowy, przedzielony wysokim łukiem, stosunkowo mało zniszczony. Domek ten przez parę pokoleń należał do rodziny Menzlów, przez lat około 150 prowadzącej zakład rzeźbiarsko-kamieniarski.

Zaraz za rogiem Żelaznej, pod nrem 27, stoi jednopiętrowy, o wartości zabytkowej, domek z elewacją zakończoną frontonem trójkątnym, ozdobionym niegdyś herbem, w którym w czasach późniejszych wybito małe kwadratowe okienko.

październik 1957 - fot. Stanisław Turski

Domek ten, nr 27, wypalony w czasie powstania, stoi jakoś do chwili obecnej (1957), chociaż był i jest zupełnie niezabezpieczony. Wyglądem swym błaga o jak najrychlejszy ratunek. Podobnie frontony wypalonych domków nr 9 i 19 trwają jeszcze, ale należy je przynajmniej natychmiast zabezpieczyć. Jeśli to nie nastąpi szybko, te ostatnie trzy zabytkowe domki ul. Chłodnej znikną bez śladu, jak to stało się w Warszawie z setkami innych. Naszych urbanistów cechuje zresztą od lat swoista logika: budują od fundamentów całe ulice pseudozabytków, a dopuszczają, aby rozpadały się w gruzy rzeczywiste zabytki. (1958)

wrzesień 2010 fot. Marek Lef

czerwiec 2012

30 sierpień 2012 - widok od podwórka

Pod nrem 33 mieściła się szkoła rzemieślnicza, ufundowana przez małżonków Roeslerów i nosząca ich imię. Mieściła się ona w specjalnie zbudowanym przez architekta Władysława Marconiego gmachu.

Po parzystej stronie ulicy Chłodnej, poczynając od rogu Białej, przez długie lata stał dom zwany „Pod Zegarem". Dom ten, oznaczony nrem 16, ozdobiony był tympanonem z zegarem pokazującym mieszkańcom dzielnicy dokładny czas do roku 1912, w którym został zburzony. Inne sąsiednie domy, opatrzone nazwami „Koła", „Łabędzia", również ustąpiły nowoczesnym kamienicom pozbawionym wyrazu i stylu. Z nich kamienicę Hennenbergów, oznaczoną nrem 22, wybudował architekt Edward Cichocki, zaś nr 26 — architekt Stefan Szyller. Najdłużej przetrwał dom „Pod Lewkiem" przy zbiegu Chłodnej i Żelaznej, ale i on przed wojną lat 1914—1918 ustąpił nowoczesnej budowli żelazno-betonowej o podcieniach.
Narożnik Żelaznej (nr 28) mieścił popularną cukiernię Karola Sommera, będącą dla tej dzielnicy takim miejscem zebrań i spotkań, jak cukiernia Ignacego Wroczyńskiego przy zbiegu Podwala i Senatorskiej w domu niegdyś Buyny dla dzielnicy staromiejskiej. Pod nrem 34 mieścił się niegdyś zakład stolarski Stanisława Gaszczyńskiego, którego roboty meble stawiano na jednym poziomie z meblami roboty Simmlera. Gaszczyński w pracowni swej stale kształcił zastępy młodzieży rzemieślniczej, której liczne jednostki wybiły się jako doskonali fachowcy. Ostatni dom przy ulicy Chłodnej oznaczony nrem 68 należał do znanej w dzielnicy wolskiej rodziny Manduków.

UZUPEŁNIENIE

Powyższe uwagi o ulicy Chłodnej wymagają pewnych uzupełnień.
Chłodna jest dziś ulicą martwą. Stało się tak dlatego, ponieważ rolę głównej arterii ze wschodu na zachód w tej części Warszawy pełni obecnie Aleja Generała Świerczewskiego [obecnie al. "Solidarności"], to znaczy dawne Leszno przebite za Żelazną do ulicy Wolskiej, z którą łączy się na odcinku między Karolkową a Młynarską. Chłodna wraz z początkiem Wolskiej (od Okopowej do wylotu Świerczewskiego) jest dziś ulicą, która nie pełni prawie żadnych funkcji komunikacyjnych. Do jej martwoty przyczyniło się również jej zniszczenie. Nowe budownictwo Mirowa tylko fragmentem ociera się o początek ulicy (nowe bloki mieszkalne zajmują miejsce dawnych kamienic od nru 2 do 18). Z dawnych domów pozostały i są zamieszkałe obecnie nry 20, 34, 25 (róg Żelaznej, pięciopiętrowy z podcieniami) i 41.

Chłodna 41  sierpień 2012

Domy te miały sklepienia kleinowskie, mimo więc wypalenia w 1944 roku konstrukcje ich ocalały i wnętrza zostały odrestaurowane przez poszczególnych lokatorów własnym przemysłem. Ocalało także kilka poszczególnych fragmentów oficyn położonych w głębi podwórek (np. pod nrem 33, 40).
Poza tym na początku Chłodnej odbudowano budynki dawnego Oddziału Mirowskiego Straży Pożarnej, jednego z najstarszych w Warszawie. W kwietniu 1950 roku jedno z pism stołecznych doniosło: „Przy ulicy Chłodnej nr 3 trwają prace przy odbudowie zabytkowego domu z XVIII wieku, będącego pozostałością po dawnych koszarach Mirowskich. Budynek od roku 1851 użytkowany przez Straż Pożarną miasta stołecznego Warszawy zniszczony został w 80% podczas powstania. W roku 1949 rozpoczęto rekonstrukcję według projektu architekta Stefana Netto. Jednopiętrową część budynku od strony zachodniej przeznaczono na koszary strażaków. W podobnym budynku od strony hal Mirowskich będą mieszkania pracowników. Obydwa skrzydła piętrowe połączy jednokondygnacyjny budynek przeznaczony na garaże. Siedziba nowego posterunku Straży Ogniowej oddana zostanie do użytku w drugiej połowie roku."
Warszawska Straż Pożarna istnieje od 1 stycznia 1836 roku. Na razie miała trzy oddziały w Warszawie, czwarty na Pradze. Pierwszy na Nalewkach, drugi — do pamiętnego pożaru 8 października 1863 roku — w dawnym gmachu ratusza i trzeci na Nowym Świecie pod nrem 6 w pobliżu Alei Jerozolimskich. Czwarty oddział do roku 1851 był na Pradze. W tym roku utworzony został dla Warszawy jeszcze jeden oddział w koszarach Mirowskich i ten nazwano czwartym zamieniając praski oddział na piąty. Dziś, kiedy nie istnieje ani ratusz, ani budynki straży na Nalewkach i na Nowym Świecie, zabudowania Oddziału Mirowskiego są najstarszym budynkiem Straży Pożarnej w Warszawie. Tuż przy nowej trasie Północ-Południe stoi jeszcze żelazna kratownica dawnej strażackiej wieżyczki ćwiczebnej — warto by ją zachować, jest to w tej chwili także jedyny obiekt tego rodzaju.
Przy tutejszych koszarach straży ogniowej istniała inna jeszcze wieża (rozebrana podczas odbudowy koszar), murowana czatownia z dookolnym balkonikiem na szczycie, gdzie w epoce, kiedy nie znano telefonu, dniem i nocą krążył wartownik, wypatrując, czy nie dostrzeże pożaru. Z sentymentem wspomina o niej w "Zielu na kraterze" Melchior Wańkowicz, który na początku lat dwudziestych mieszkał opodal, w czynszowej kamienicy na Elektoralnej: „Front kamienicy zajęty był przez sklep gotowych ubrań pana Segała; w oknach sklepu stały zabójcze brunety z wosku w tandetnych ubraniach; w bramie pyszniły się; gabloty wystawowe pana Piekacza, fotografa, który miał pracownię w podwórzu; okna naszego mieszkanka wychodziły na toż same zaplute podwórko, na którym chrypiały zaropiałe dziady; mieszkanko to na trzecim piętrze nie miało windy, elektryczności, łazienki, miało za to pluskwy o żelaznych zasadach i ubikację zrujnowaną. Świat ten przesiąkał brzydotą. Przy mijaniu manekinów pana Segała, gablot pana Piekacza należało wyrobić w sobie całą skomplikowaną dyscyplinę — niewidzenia. Ratunki — nikłe były i słabe: batik zielony, ukajający lampę... hejnał z wieży strażackiej w koszarach Mirowskich... tani kwiatek od przekupki za pobliską Żelazną Bramą."
Ulica Chłodna — wraz z początkowym odcinkiem Wolskiej (do Młynarskiej) — pełniła do roku 1939 rolę spacerowego deptaka, corsa zachodniej, proletariacko-drobnomieszczańskiej dzielnicy Warszawy. Była odpowiednikiem śródmiejskiego Nowego Światu i Krakowskiego Przedmieścia. Widać to było szczególnie w sobotnie i niedzielne popołudnia, kiedy zapełniały ją odświętne tłumy. Ten spacerowo-wypoczynkowy charakter ulicy podkreślały liczne kina. W ostatnich latach przed wojną na Chłodnej i na początkowym odcinku Wolskiej prosperowało aż sześć kin: na Chłodnej pod nrem 29 kino „Czary" (300 miejsc); pod nrem 47—49 słynne kino „Kometa" z teatrzykiem rewiowym (miejsc 1500, właściciele: Jan Giziński i Witold Kwiatkowski). Na Wolskiej zaś pod nrem 8 kino „Helios" (miejsc 300) i pod nrem 14 malutkie kino „Roxy" (miejsc 180), pyszniące się ogromnym szyldem reklamowym w postaci czterometrowego żelaznego daszku nad wejściem, ozdobionego mnóstwem żarówek; pod nrem 32 (róg Młynarskiej) kino „Italia" (miejsc 498). Również zainteresowane rozwojem kinematografii władze kościelne otworzyły — w zbudowanym w podwórzu posesji przy Chłodnej nr 9 „Domu Katolickim imienia Kardynała Kakowskiego" — kino zwane Kinem Parafii Św. Andrzeja.
Czytelnicy Pamiątki z Celulozy Igora Newerlego pamiętają zapewne, że Szczęsny terminując w zakładzie pana Czerwiaczka na końcu Leszna, niedaleko Karcelaka, wysłuchał pewnego razu opowiadania majstrowej, „jak oni się kochali ten don Cybalgo z donną Rozalindą, jak oni się ładnie zabili w «Komecie» na Chłodnej — bardzo porządne kino — dlaczego pan tam nie chodzi?" A potem: „Poznał kobietę i kino. Nie wiadomo, które z tych przeżyć było silniejsze. W Warszawie, na ulicach pryncypalnych, istniały już kina dźwiękowe, ale na Wolskiej, na Chłodnej publiczność po dawnemu wołała: — Łysy, graj! — i pianiści przygrywali do przygód niemych cowboy'ów i milionerów. W zatłoczonej sali, pod spotniałym dachem «Komety» i «Maski», ściskając rozmarzoną Zochę, Szczęsny po raz pierwszy ujrzał morze i góry. Zobaczył Murzynów, Eskimosów i Chińczyków, nieznane zwierzęta i kwiaty." Sceny te utrwalono i w filmie "Celuloza", zrealizowanym według tekstu powieści w 1953 roku przez reżysera Jerzego Kawalerowicza. Dziś tylko w ciemnej sali kinowej podczas wyświetlania Celulozy zobaczyć można, jak jarzą się neony „Komety", do której Szczęsny prowadzi Zochę Czerwiaczkową, i usłyszeć, jak głośnik, umieszczony ówczesnym zwyczajem przed kinem, chrypi piosenkę "Jesienne róże...". Budynek kina „Kometa" spłonął bowiem w sierpniu 1944 roku i dziś nie ma po nim prawie śladu.
W czasie okupacji Chłodna znalazła się początkowo na terenie dzielnicy żydowskiej. (Dzielnicę żydowską w Warszawie ustanowił gubernator Ludwik Fischer specjalnym zarządzeniem z 2 października 1940 roku.) Kiedy następnie Niemcy ścieśniali ustawicznie teren getta, wzdłuż Chłodnej przecięto wreszcie getto na dwie części: tak zwane duże i małe getto. Drewniany most nad Chłodną, z pomostem na wysokości drugiego piętra, zbudowany pomiędzy Żelazną a Walicowem (mniej więcej w połowie drogi), łączył przez pewien czas obie części getta. Adolf Rudnicki utrwalił ten fakt w opowiadaniu pt. Wielki Stefan Konecki: „Drewniany most wisiał nad ulicą Chłodną łącząc małe getto z dużym. Jezdnia ulicy Chłodnej była aryjska, chodniki nie. Mostem odbywał się ruch pieszy między oboma gettami. Dzieci z aryjskiej strony oczami pełnymi zazdrości patrzyły na istoty, które los na codzień unosił tak wysoko w powietrzu. W pierwszej połowie 1942 roku most na Chłodnej był najżywszym punktem w mieście, aż się w głowie kręciło od patrzenia na ten wieczny przypływ." W odległym Lwowie wydawało się to bajką. Rudnicki notuje jedną z rozmów: „Te same hieny opowiadają, że na Chłodnej stoi most. Przepraszam, znam Warszawę, przepraszam, znam ulicę Chłodną, odkąd to ulicą Chłodną płynie rzeka?"
Most zbudowany przez firmę Schmied und Muntzermann rozebrano późną jesienią 1942 roku, po pierwszej wielkiej akcji likwidacyjnej, która trwała od 22 lipca do 13 września 1942 roku. W ciągu miesiąca i 21 dni wywieziono z getta lub zabito na miejscu ponad 300 tysięcy ludzi. „W ciągu niecałego tygodnia — pisze Rudnicki — wszyscy mieszkańcy małego getta przeszli most z południa na północ. Strome ramię schodów ściągało tłumy objuczone tobołami i walizami, zawierającymi treść domu, gdy domu zabraknie... Pewnego dnia stała się rzecz nieprawdopodobna: na moście nie było ludzi. Również w małym getcie nie było nikogo; miasto bez ludzi — jak w bajce. Potem na odcinkach już oczyszczonych zjawili się żandarmi z psami i nieliczni cywile — rzeczoznawcy w celu przejęcia i oszacowania zdobycznego majątku. Potem za trzy, pięć tysięcy złotych można było kupić mieszkanie pożydowskie z prawem wiercenia podłóg i ścian w poszukiwaniu legendarnego złota. Potem na ciepłych jeszcze zwłokach, na nie wyschniętej jeszcze krwi życie zaczynało puszczać młode pędy. Tu i ówdzie w oknach pojawiły się firanki, w na pół pustym domu otwarto nową cukiernię, w bramie wywieszono tabliczkę adwokata, życie odradzało się powoli."
Małe getto zostało zlikwidowane, oprócz skrawka zamkniętego ulicami: Żelazną, Ceglaną, Walicowem i Prostą, gdzie znajdowała się fabryka Toebbensa; południowa granica dużego getta cofnęła się aż do Leszna. Chłodna nazwana Eisgrubenstrasse wróciła do codziennego życia okupacyjnej Warszawy. Pod nrem 29 w dawnej salce kina „Czary" otworzono znowu kino — teraz nazywało się ono „Faun", którą to nazwę wyryto na nowej, pseudo-marmurowej tablicy i wmurowano obok wejścia. W „Komecie" założono polski teatrzyk rewiowy — nazwa pozostała tradycyjna. Ten stan rzeczy trwał aż do 1 sierpnia 1944 roku. W pierwszych dniach sierpnia wzdłuż Wolskiej, Chłodnej i Elektoralnej runęło uderzenie niemieckie mające na celu otworzenie arterii przelotowej przez miasto, z zachodu na wschód, przez most Kierbedzia na Pragę, koniecznej dla utrzymania frontu za Wisłą. Ulicę Chłodną zdobyto wkrótce, wypalono do szczętu, tak że nie ocalał w całości ani jeden budynek mieszkalny; wielu jej mieszkańców rozstrzelano na terenie hal Mirowskich, gdzie dokonywano masowych egzekucji.
Ten cios, a potem i przeprowadzenie trasy W—Z zamieniły ją w ulicę martwą, ulicę przeszłości. (Ludwik B. Grzeniewski).