|

Solec na obrazie
Maksymiliana Gierymskiego |
Ulica biegnąca
jako ciąg dalszy Czerniakowskiej wzdłuż brzegu
Wisły do Tamki. Była to stara droga łącząca wieś
Solec przystań handlu solą na Wiśle i komorę
istniejącą już w XII, a może nawet w XI w.,
przez wąwóz Tamki z traktem biegnącym z południa
na północ przez ulice Kopernika i Krak.
Przedmieście; łączyła miasto Starą Warszawę z
Solcem, który w końcu XIV w. został
podporządkowany jej jurysdykcji. Wzdłuż niej
zabudowała się wieś Solec, przy niej stał
zapewne kościół parafialny; bieg drogi
uwarunkowany był linią brzegu Wisły nadając jej
kształt łukowaty i nieregularny. W 1409 wieś
Solec została przeniesiona na inne miejsce w
związku ze zmianą koryta Wisły. Droga i wieś
były często nawiedzane przez powodzie, m. in. w
1493, gdy Solec został zniszczony. Po
zniszczeniach szwedzkich 1656 na Solcu pozostały
tylko 24 domy. Oprócz drewnianych domów
mieszkalnych znajdowały się przy nim liczne
składy i magazyny oraz żupy solne. W 1.
1688-1726 przy Solcu wybudowano w stylu
barokowym niewielki kościół i klasztor
Trynitarzy. W połowie XVIII w. Solec był
zabudowany po obu stronach od Tamki do Ludnej, a
dalej na południe tylko po stronie zachodniej do
Wilanowskiej; druga strona biegła brzegiem
Wisły. Przy ulicy ciągnęły się liczne ogrody.
Niektóre posesje powstałe z parcelacji ról były
bardzo rozległe i miały przeważnie kształt
wydłużony, z obszernymi podwórzami.
W XVIII w. przy Solcu powstały zaczątki
dzielnicy przemysłowej; w połowie stulecia młyny
i wytwórnie krochmalu, których liczba dochodziła
do 10. W drugiej połowie XVIII w. zbudowano tu
parę siedzib magnackich: pałacyk Symonowicza
(pod nr 2/932, ob. 37 przy rogu ul. Zagórnej);
pałac Kazimierza Poniatowskiego, brata króla,
wybudowany w 1. 1771/1772 (wg proj. arch. S. B.
Zuga) na posesji niedaleko Ludnej (nr 2/915), z
obszernymi oficynami i rozległym dziedzińcem.
Przy pałacu założony został pierwszy w Warszawie
park angielski i ogród użytkowy. W 1. 1783/1784
pałac stał się własnością Aleksandra Sapiehy. W
1784 przy S. usytuowanych było 6 browarów, żupa
królewska, 22 magazyny należące przeważnie do
magnatów i 1 spichrz, na rzece stały 2 młyny
wodne, tzw. pływaki. Zabudowa mieszkalna
składała się z pałacu, pałacyku, 7 domów
murowanych oraz 53 dworków i domów drewnianych.
W jednym z ogrodów należących do króla zasadzono
w 1790 r. drzewka morwowe i hodowano jedwabniki.
W końcu XVIII w. liczba budynków na Solcu doszła
do 120. Ok. 1800 na posesjach sięgających od
Solca po ul. Okrąg stanęły obszerne magazyny
solne.
Na początku XIX w. rozebrano główny korpus
pałacu Sapiehów; skrzydła przetrwały do 1874.
Ulica została wybrukowana na początku XIX w.,
ale tylko na przestrzeni 300 m od Tamki. W 1813
katastrofalny wylew Wisły zniszczył Solec,
zawalił się brzeg wiślany, zniszczone zostały
bruki i domy. W l. 1825-1830 budowano wzdłuż
Solca od magazynu rządowego do ul. Bednarskiej
bulwar kamienny. W 1817 rozpoczęła się rozbudowa
dzielnicy przemysłowej: w tymże roku założono
rządową wytwórnię kobierców i tkanin wełnianych.
W 1823 wybudowano fabrykę chemiczną Leona
Hirschmana i Jana Kijewskiego; w l. 1826/1827 na
trzech posesjach Łubieńscy wybudowali wielki
młyn parowy (arch. arch. A. Schuch i A.
Gołoński), w 1826 uruchomiono drugi młyn
zaopatrzony w walce stalowe. W 1827 wystawiono
wielki browar Wojciecha Sommera. W 1830
ukończono budowę obszernego magazynu solnego z
wielkim dźwigiem, zwanym windugą, służącym do
wyładunku soli ze statków. W 1823 Solec został
przecięty Al. Jerozolimskimi stanowiącymi nowy,
dogodny dojazd do N. Światu. W 1837 Piotr
Steinkeller część młyna przebudował na
olejarnię, tartak i fabrykę powozów. Młyn i
zakłady przemysłowe połączył z Wisłą pierwszą w
Warszawie koleją konną, której tory przecinały
Solec. Po 1840 na posesji 24/2934a urządzono
rzeźnię, która przetrwała do ok. 1930. W 1847
uruchomiono tu przystań i warsztaty żeglugi
parowej należące do hr. Andrzeja Zamoyskiego;
znajdowały się tu także liczne gospody
flisackie.
W połowie XIX w. zabudowa Solca składała się z
43 kamienic i domów murowanych oraz 23
drewnianych. Znaczną liczbę domów i placów
wykupił Józef Janasz, właściciel spichrza i
jatek. W 1854 pożar zniszczył młyn parowy, a w
1868 - fabrykę chemiczną. W tym samym roku
bankier Jan Bloch wybudował na terenie
zniszczonego młyna koszary. W tym czasie zakłady
Steinkellera przejęła spółka Stanisław Lilpop i
Wilhelm Rau, rozbudowując je na dużą fabrykę
produkującą wagony kolejowe, mosty, kotły i
urządzenia dla wodociągów warszawskich.
W XIX w. na Solcu czynna była przystań, z której
przeprawiano się łodziami na Saską Kępę. W 1873
wybudowano pod ulicą kryty kanał ściekowy z bali
drewnianych i ułożono bruk. Ok. 1875
rozparcelowano pod zabudowę dawne ogrody księcia
Kazimierza Poniatowskiego. W 1896 podniesiono i
uregulowano poziom jezdni, a w dwa lata później
w związku z regulacją wybrzeża Wisły przedłużono
ulicę. W 1897 otwarto przytułek im. św.
Franciszka Salezego dla niezdolnych do pracy.
Ok. 1910 nad Solcem wybudowano wiadukt mostu
Poniatowskiego, a w latach trzydziestych -
wiadukt kolejowej linii średnicowej. Ok. 1922
przez Solec od Dobrej do Ludnej przeprowadzono
linię tramwajową. W 1920 przy rogu Solca i ul.
Czerwonego Krzyża umieszczono siedzibę Kasy
Chorych, później Ubezpieczalni Społecznej; w
1937 wybudowano szpital Ubezpieczalni. W latach
trzydziestych w pobliżu Tamki wzniesiono kilka
domów mieszkalnych.
W latach okupacji Solec był widownią egzekucji
hitlerowskich, m.in. na terenie domu 63 Niemcy
rozstrzelali kilkudziesięciu więźniów Pawiaka
(tablica pamiątkowa). Podczas powstania 1944 S.
był miejscem zaciekłych walk oddziałów Armii
Krajowej i Armii Ludowej oraz desantu z Pragi 3
Dywizji Piechoty I Armii WP, która na Solcu
utworzyła tzw. przyczółek czerniakowski.
Zabudowa ulicy została w większości zniszczona,
ocalały nieliczne domy w pobliżu Al. 3 Maja. Po
wojnie wzdłuż Solca, Czerniakowskiej i Rozbrat
od Al. 3 Maja na północy do ul. Przemysłowej na
południu założono Centralny Park Kultury, a nad
Wisłą położono płytę upamiętniającą miejsce
desantu WP. Odbudowano pałacyk Symonowicza. Po
wojnie wyburzono znaczną część dawnej zabudowy,
wznosząc bloki mieszkaniowe.
Na podstawie:
E. Szwankowski - Ulice i place Warszawy.
Warszawa 1970. PWN |